Forstopping hos barn

Forstopping er den heilt klart vanlegaste årsaka til avføringsuhell. Avføringa kan vere hard og knolleit, men ho kan også vere blaut. Det kan komme av av avføring som står lenge i endetarmen blir «eten» av bakteriar som gjer han blaut, eller at det er noko hard avføring i endetarmen, som berre laus avføring klarer å passere. Har ein avføring ståande i endetarmen hyppig utan å få han ut, blir signal som vanlegvis blir sende frå endetarmen til hjernen (om at nå er det på tide å finne ein do) svakare. Det blir med andre ord vanskelegare for barna å kjenne at dei må på do.

Spedbarn som får morsmjølk kan ha avføring svært ofte (etter kvart måltid) eller svært sjeldan (inntil kvar 14. dag), men dette er ikkje forstopping viss barnet verkar friskt. Barn som får morsmjølkerstatning kan stundom få forstopping. Etter kvart som barnet veks vil avføringa ofte komme ein gong om dagen eller annankvar dag.

Symptom

Avføringa blir opplevd hard, tørr og smertefull.
Viss forstoppinga har vart lenge kan barnet bli kvalm og kaste opp.
Av og til kan ein også sjå laus avføring, som ved diaré. Dette kan skje viss avføringa har blitt ståande så lenge i tarmen at han har blitt brote ned av bakteriar og blitt mjukare.

Årsaker

Ofte finn ein inga årsak. Hos barn i 3-4 årsalderen kan problema begynne når dei skal slutte med bleier. Viss barnet har hatt ei dårleg oppleving med hard avføring, kan barnet bli bekymra for å gå på do, vegre seg og halde avføringa tilbake. Dermed kan avføringa bli hardare og opplevast ubehageleg, slik at ein kan komme inn i ein vond sirkel. Barn som blir sjuke og sengeliggande eller barn med funksjonshemmingar som bevegar seg lite, får oftare plager med forstopping.

Tilvising og vurdering

Fastlegen gjer ei utgreiing og behandlar barn og ungdom med kronisk forstopping.

Hos dei fleste barn med forstopping som ikkje har teikn på alvorleg underliggande sjukdom (nattesmerter, avflatande vekst, blod eller slim i avføringa) kan pasienten behandlast i primærhelsetenesta.

Sjå rettleiingsskriv for Forstoppelse (obstipasjon) hos barn.

Barn med uttalt og behandlingsresistent forstopping, og dessutan dei som er inkontinente for avføring, har sein *mekoniumavgang og dårleg trivsel har ifølge prioriteringsrettleiaren til helsedirektoratet rettleiande rett til helsehjelp i spesialisthelsetenesta.

Hos dei fleste barn med forstopping som ikkje har teikn på alvorleg underliggande sjukdom (nattesmerter, avflatande vekst, blod eller slim i avføringa) kan pasienten behandlast i primærhelsetenesta.

Kva kan fastlegen gjere?

Sjå infoskriv frå Norsk foreining for allmennmedisin og Norsk barnelegeforeining (2025) om Forstoppelse (obstipasjon) hos barn.

Når bør ein vise til barnelege?

Barn med ukomplisert forstopping har ifølge Helsedirektoratets prioriteringsrettleiar i pediatri ikkje rettar til helsehjelp i spesialisthelsetenesta. Derimot kan ein tilvise obstipasjon som er uttalt og behandlingsresistent eller dersom det ligg ufrivillig avføring føre.

Kva blir ønskt inkludert i tilvisinga til barnelege?

Anamnese. Resultat frå klinisk undersøking. Tilvekst, inkludert vekt. Trivsel/fungering. Kva tiltak som er freista, og i kva dosar og i kva tidsperiode medikament er gitt. Om foreldra har fått til å følge opp behandlingsråd. Kva ein forventar av utgreiinga hos barnelegen: Råd? Vidare tiltak? Secvond opinion? Hereditet på mage/tarmsjukdom eller autoimmun sjukdom. Svar på blodprøver (*inkl glutenantistoff) og *kalprotektin.

Kva kan ein forvente etter at barnet har vore hos barnelege?

Det er sjeldan behov for bildediagnostikk eller fleire blodprøver utover det som allereie er tatt i primærhelsetenesta ved denne tilstanden.

Utgreiing

Utgreiinga har til hensikt å utelukke sjukdommar eller tilstandar som kan gi forstopping. Det er sjeldan behov for bildediagnostikk eller fleire blodprøver utover det som allereie er tatt hos fastlegen.

Behandling heime ved forstoppelse hos barn

Gode rutinar

Regelmessige toalettbesøk, gjerne etter større måltid
Rikeleg drikke, helst vatn
Regelmessige måltid med fiber frå grønsaker, frukt, brødmat og graut
Fysisk aktivitet er generelt bra for barnehelsa.

Medikament som gjer avføringa mjukare

Laktulose
Movicol (verkestoffet heiter Makrogol)

Det er vanleg å måtte bruke mjukgjerande medikament lenge, frå 2-3 månader til fleire år. Dersom det er lenge sidan avføring må tarmen stundom ha hjelp til å bli tømt med klyster.

OBS! Nokre foreldre bruker ei væske dei set inn i endetarmen (kalla klyster eller klyx: Denne svir, og blir ikkje anbefalt.)

Dosering av avføringsmiddel

Movicol®/ Movicol® jr. pulverposar er førsteval. Verkar ved å trekke væske ut i tarmen, og gjere avføringa blautare. Pulveret blir blanda ut i væske, gjerne saft, eplejuice eller det barnet liker. Vedlikehaldsdose skal gi dagleg mjuk avføring, målet er konsistens som tannkrem. Foreldre kan trappe opp og ned mengda etter trenden for konsistens på avføringa: Gi meir Movicol ved for hard avføring, gi mindre Movicol ved for laus avføring.

Vedlikehaldsdose Movicol
Vekta til barnet	Mengde posar Movicol	Mengde posar Movicol junior
10-15	0,5	1
15-25	1	2
25-35	1,5	3
35-45	2	4
>45	2,5	5

Laktulose verkar ved å trekke væske ut i tarmen, så avføringa blir blautare. Viktig å drikke nok. Betre smak, men kan gi hol i tenner og luft i magen. Dosar hos barn med vekt >45 kg: Kan prøve 20-50 ml, men dosar over 40–50 ml pr. dag gir lite effekt på forstopping og meir magesmerter på grunn av luft.

Laktulose
Barnets vekt	Antall ml
10-15	5-20
15-25	7,5-25
25-35	10-30
35-45	15-40

Råda er utarbeidde av Norsk barnelegeforening og Norsk forening for allmennmedisin (2025).

Oppfølging

Barn med funksjonell forstopping vil ofte bli bra i løpet av månader, men mange har behov for mjukgjerande avføringsmiddel opptil fleire år.